Napisane on 14.01.2013 w Historia powstania Okręgu, Okręg, Promowane |

Środowisko rzeszowskich akowców podjęło pierwsze próby zrzeszenia już na przełomie 1980/1981, kiedy na fali sukcesów „Solidarności” zabiegało o utworzenie „Związku Solidarności Polskich Kombatantów”. Szczególnie aktywni w tym względzie okazali się Henryk Cmela i Eugeniusz Kaszowski. Oni też wiosną 1989 r. reprezentowali rzeszowskich kombatantów, którzy już działali w ramach swojego duszpasterstwa przy kościele Farnym w Rzeszowie, na zebraniu założycielskim Związku Żołnierzy Armii Krajowej w Krakowie i zostali wybrani w skład Zarządu Głównego.

Niedługo po tym, przy niebywałym zapale i pracowitości miejscowych działaczy, zawiązany został Oddział Związku Żołnierzy Armii Krajowej w Rzeszowie, który dzięki życzliwości i uprzejmości miejscowego Oddziału PTTK, urzędował w jego Pracowni Krajoznawczej przy ulicy Matejki 2. Zebranie organizacyjno-założycielskie pod przewodnictwem por. AK Bronisława Cmeli odbyło się 22 czerwca z udziałem 126 żołnierzy Armii Krajowej, którzy na podstawie przepisów statutowych i w wyniku jawnych wyborów wyłonili ze swojego grona pierwsze władze Oddziału, a więc Zarząd, Komisję Rewizyjną oraz Sąd Koleżeński. Po ukonstytuowaniu się władze Oddziału Rzeszów stanowili: Eugeniusz Kaszowski – prezes; Adam Rząsa – wiceprezes; Stefan Skibiński – wiceprezes; Franciszek Porada – sekretarz; Henryk Cmela – skarbnik; Augustyn Cwanek, Zbigniew Nyzio, Klementyna Rumowska, ks. Tadeusz Szetela – członkowie Zarządu. Komisja Rewizyjna: Bolesław Wandycz – przewodniczący; Ludwik Brydak i Eligiusz Janczyk – członkowie. Sąd Koleżeński: Marian Przygórzewski – przewodniczący; ks. Władysław Rękas i Zenon Soja – członkowie.

Na zebraniu określono także główne kierunki i działania Oddziału, których celem było załatwienie spraw prawno-administracyjnych, nawiązanie kontaktów z władzami miejskimi, wojewódzkimi, Zarządem Głównym w Krakowie oraz władzami oświatowymi; przeprowadzenie weryfikacji członków, którzy złożyli deklaracje członkowskie oraz wystąpienie o awanse dla członków Oddziału. W wytycznych programowych prezes E. Kaszowski przedstawił również zamiar wszczęcia prac mających ustalić miejsca straceń i mordów żołnierzy AK, działaczy WiN, NSZ i innych organizacji wolnościowych; wysunął postulat zorganizowania pomocy socjalnej dla potrzebujących jej akowców oraz wdów po nich; oraz wystąpił z wnioskiem o zmianę nazw niektórych rzeszowskich ulic i zastąpienie ich nazwami zasłużonych żołnierzy AK. W marcu 1990 r. na zjeździe połączeniowym Związku Żołnierzy Armii Krajowej i Stowarzyszenia Żołnierzy Armii Krajowej, w czasie którego został powołany Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej, władze Zarządu Głównego w Warszawie zadecydowały o utworzeniu Okręgu ŚZŻAK w Rzeszowie, co znalazło potwierdzenie w uchwale Zarządu z dnia 28 maja 1990 r. Decyzja ta była efektem wielu zabiegów i starań naszego środowiska, które od powstania Oddziału wnioskowało, by w Rzeszowie został utworzony Okręg na wzór okupacyjnego Podokręgu Rzeszów AK – jak potwierdza jego historia – silnego, operatywnego i wzorowo zorganizowanego.

27 września 1990 r., w pamiętną rocznicę utworzenia Służby Zwycięstwu Polski, odbył się I Okręgowy Zjazd Delegatów ŚZŻAK, w którym uczestniczyli przedstawiciele 14 Oddziałów i Kół Związku z województw: krośnieńskiego, przemyskiego i rzeszowskiego oraz zaproszeni goście z Zarządu Regionu NSZZ „Solidarność”, Związku Inwalidów Wojennych, Więźniów Politycznych Okresu Stalinowskiego, „Sybiraków”. Podczas Zjazdu został wybrany dwunastoosobowy Zarząd Okręgu z Eugeniuszem Kaszowskim jako prezesem; jedenastoosobowy skład Rady Okręgu na czele z przewodniczącym Bronisławem Cmelą; powołano także pięcioosobową Komisję Rewizyjną z przewodniczącym Franciszkiem Prędkim oraz pięcioosobowy Sąd Koleżeński, któremu przewodniczył Mieczysław Skotnicki, jak również ośmiu delegatów na Zjazd Krajowy.

W celu sprawnej i uporządkowanej realizacji zadań statutowych zostało zorganizowane Biuro Związku, które dzięki przychylności i życzliwości władz Zakładów Energetycznych w Rzeszowie, znalazło swoją siedzibę w ich budynku przy ulicy 8 Marca 6. Organizacją i obsługą biura zajął się Zbigniew Nyzio, zaś prace nad sporządzaniem dokumentacji członkowskiej prowadzi Eligiusz Janczyk, który z wielką starannością i poświęceniem czyni to systematycznie i na bieżąco do dzisiaj. Uprawnieniami kombatanckimi i ich dokumentowaniem zajął się Władysław Kamecki, który musiał przebrnąć przez przysłowiowe morze dokumentów. Podkarpacki Okręg ŚZŻAK początkowo zrzeszał 2634 członków zwyczajnych i 456 nadzwyczajnych. Obecnie liczy 413 członków zwyczajnych i 276 nadzwyczajnych.

Niestety wskutek upływu lat, ciężkich doświadczeń życiowych i kruchości ludzkiego życia wielu naszych członków odeszło na Wieczną Wartę. Przez te kilkanaście lat sztandary pochylały się nad grobami naszych zasłużonych i nieodżałowanych przyjaciół: Prezesa-założyciela Eugeniusza Kaszowskiego, mjr. cc. Wacława Kopisty, członków-założycieli – braci Bronisława i Henryka Cmelów, por. Michała Beresia „Bema”, Stefana Skibińskiego, sędziego Stanisława Bohy i Tadeusza Orłowskiego – inicjatorów wybudowania Pomników Żołnierzy AK w Rzeszowie i Mielcu, Zbigniewa Nyzi i wielu niewymienionych tutaj patriotów, którzy cichą pracą i ofiarą do końca trwali przy złożonej przysiędze.

Obecnie Okręgowi przewodniczy prezes Aleksander Szymański.